Who Pays the Piper Calls the Tune: Media Representations of Social Mobility and Educational Inequality in Turkey*

Turkey has traditionally been a highly unequal society, but in the 1980s and 1990s, as the existing safety nets were torn by demographic, economic, and social change, and without any solid welfare policy to repair the rupture, the distance between the top and the bottom of the inequality scale became wider than ever.[1] This meant that, by the late 1990s, compared to the late 1970s, there were twice as many poor children with a lower chance of escaping poverty.[2]

Income inequality drastically determined the educational experiences of Turkey’s children.  There was a strong correlation between income and school completion rates,[3] and the chances of staying in school. The chances of the bottom quintile to reach high education remained marginal, and fewer than one percent of that group made it past high school, whereas the chances of the top quintile in pursuing a university degree steadily increased.[4] Low income accentuated other inequalities as well, and poor children were more likely to suffer from gender and ethnic inequalities.[5] Furthermore, 30 percent of drop-out children cited low educational achievement as the main reason why they had quit school, and, that too, was closely related to economic inequality.[6] Cognitive development inputs, such as language stimulation between mothers and children, and the availability of learning materials were all linked to socio-economic circumstances.[7] I should also add that by the 1990s, those who could not pursue higher degrees constituted the most vulnerable proportion of the labour force, and thus, time spent in school became more important than ever.[8]

State transfers had been far from adequate in balancing the inequality children experienced. Several state expenditures concerning children were affected by the policy changes after the 1980s. For instance, consolidated budget expenditures on education halved.[9] Although it is true that achieving equality in education can be possible with the effective use of even the scarcest resources, regretfully, it was quite the opposite in Turkey where state transfers actually tended to go to high income households.[10] Meanwhile, education expenditure also differed greatly between income groups. The wealthiest 20 percent of households could afford to spend thirty times more money on education, compared to the poorest.[11] Furthermore, the last quarter of the 20th century saw Turkey’s upper classes generate a whole new set of standards. The percentage of private enrolment in secondary schools doubled,[12] and private teaching institutions, as well as private extracurricular music, language, arts, and sports courses expanded from the country’s elite to the top 20 percent.

As pointed out by Paul Gregg and Stephen Machin, intergenerational mobility (or immobility) of economic status is another important variable, and it should be analysed if “disadvantages faced during childhood display a persistent and negative association with the subsequent economic success of individuals.”[13]  Unfortunately, in this period, there was a two way relationship between education and income.  Physical and cognitive development, school attendance and completion all correlated with inter-generational opportunities.[14]

To sum it up, in a country where a great proportion of inequality was linked to education and employment, where the average income for a person with a higher degree diploma was six times more than an illiterate person, where the number of children per household, rate of infant and child mortality, and incidence of childhood diseases all correlated with parents’ educational attainment, education was clearly the primary determinant of children’s capabilities. Yet, the state did little to close the gap between those at the top and the bottom.  The richest of the population spent 30 times more than the poorest on education, and received 5.5 times more state transfers. Differences in income found their reflections in the quality of education, school environments, classrooms, study materials, not to mention students’ achievement and subjective well-being. This was how social injustice was visited upon the children.

My question here is, how did the news media reflect on inequality and immobility? The following observations that I am going to make are based on my doctoral research,[15] for which I have thoroughly scanned three popular national newspapers representing the centre, social democratic left, and conservative right, published between 1977 and 1997. I intensively read, listed and classified all news articles and comments about children, and gathered together more than 6000 pieces of text and images.

Turkey in the 1970s was not a lost paradise in terms of children’s life chances. The country had neither succeeded in guaranteeing an equality of capabilities for its children, nor had it promised a high level of social mobility. The journalists, of all people, who witnessed various examples of disparities, were very aware of this. Yet, the system aspired to a certain degree of meritocracy, a quality which the commentators were anxious to preserve. They were especially critical about the discrepancies in the quality of education. After all, education was the only feasible escape route out of inherited poverty and disadvantage.

The bitterness of criticism began to diminish in the following decade, even though inequalities did not. The news media’s perception of the disparities between children resorted to observing without comment by the 1980s. The raw resentment at the face of injustice was smoothened, and in some cases, it vanished altogether. Then again, many commentators were reluctant when it came to revealing the ugly truth to children themselves. Although they appeared to reconcile with inequality and came to terms with a society that favoured some children at the expense of others, many journalists argued that if at all possible, kids should be spared from recognizing their social statuses – be it by means of compulsory school uniforms or banning advertisements for luxurious products targeting children. However, these symbolic criticisms could not develop into a plea for social justice.

The timid request to conceal increasing disparities from children’s eyes was nonetheless more egalitarian than the downright defence of distinction that emerged in the 1990s. This sly reinterpretation changed the vocabulary of the equality/inequality debate by detaching it from the viewpoint of the disadvantaged children and approaching it from the perspective of the already advanced groups. From this angle, equality was no longer viewed as a principle but construed as an obstacle that would curb the advancement of already privileged children. This was done by distorting the concept of “equality of opportunities” and using it as a synonym of choice.

The subversion of the “equality of opportunities” concept was based on the assertion that it would be unfair to close down privatized escape routes in an unequal system. Obviously,  just because something was on the market does not mean that it is an equal and real opportunity, not unless all children could afford it. This twisting and turning of the concept emptied it of its meaning as it used evidence of the existing inequalities and egalitarian efforts to advocate distinction.  Thus, as the concept was reduced to an appendage of market emanated possibilities of choice in this distorted definition, it was separated from its social connotations.

The faulty uses of the “equality of opportunities” concept were especially apparent in the privatisation of education debate which used the term as a multi-functional tool. On the one hand, the terminology of egalitarianism was used by the opponents of special public high schools. These educational institutions that offered foreign language education to special students selected by nation-wide tests were considered to be causing inequality in regards that they offered better opportunities than regular public schools. But at the same time, private teaching institutions and private schools were defended as egalitarian instruments that helped close the gap between children. In other words, the evidence of inequality was used both to oppose egalitarian measures, and to advocate privatisation and offer escape routes for the already advantaged classes.

Meanwhile, the media helped maintain an illusion of meritocracy by concentrating on individual success stories. While the ladder of mobility narrowed, the accomplishments of accomplished lower and middle class children were presented as the ultimate testimony of meritocracy, and the high points they scored in school entrance exams became the centrepiece of news stories instead of the two-thirds of the child population who applied for the exams, but could not pursue higher education. Thus, stories about children with disadvantages who succeeded despite hardships were viewed as pillars of the individual’s victory against all odds. At the same time, however, these inspirational portraits which showcased their subjects as successful individuals who managed to overcome their disadvantages, by consequence, labelled children who could not as personal failures.

Meanwhile, the advertisement campaigns of the same decades told another side of the story. The blossoming free market had a remedy for every complaint. If parents wanted to be sure that their children were safe and sound playing outside in the park, they would buy an apartment in a gated community and watch them from the window. If they wanted to keep them safe on the road, they would buy a safer car. Even children’s health was a commodity. “Mothers who care[d]” would feed them the right way, fathers would buy better quality healthcare to make sure their kids got better in capable hands. They could even secure their children’s future by providing for a good education. The private school advertisements came in a wide collection that ranged from “raising individuals that respect national and moral values”[16] for the conservative families, to “democratic, secular, modern education”[17] for the secular; to a resort “away from the debate on education”[18]  for the undecided parents.

Esping-Andersen notes that “social inheritance” is still predominant in determining children’s life chances and that “parents’ social status continues unabated in dictating children’s educational attainment, income and occupational destination.”[19] However, as pointed out by Brian Barry, this is not inevitable, and social measures can ensure that children’s opportunities are not limited by their parents’ means. He concludes that “if there is any determinism involved, it is political: the range of powerful interests that would be mobilized in opposition to moves designed to disturb the process by which the advantages of one generation are transmitted to the next.”[20] That being the case, the news media’s penchant for holding parents liable for their children’s fates did not promote social intervention or greater social responsibility.

So my initial observations suggest that as the media moved away from criticising social immobility to apologizing for, concealing, normalizing, and then finally downright defending educational injustice and immobility, it burdened parents with a greater role in taking care of children, by presenting social mobility as a commodity that parents should get for their children.
*Paper presented at the Rags to Riches? Experiences of Social Mobility Research Group Annual Workshop, The University of Oxford Research Centre in the Humanities (TORCH), Exeter College, Oxford, June 2016.

                

---

[1] Ayşen Candaş et al., Türkiye’de Eşitsizlikler: Kalıcı Eşitsizliklere Genel Bir Bakış (Established inequalities in Turkey: search for a comprehensive conceptual framework)  (Istanbul: Boğaziçi Üniversitesi Social Policy Forum, 2010). Extended Summary in English <http://www.spf.boun.edu.tr/index.php/en/established-inequalities-in-turkey-search-for-a-comprehensive-co>

[2] OECD, Growing Unequal? Income Distribution and Poverty in OECD Countries 2008, <http://www.oecd.org/els/soc/growingunequalincomedistributionandpovertyinoecdcountries.htm>

[3] Eldaw Suliman, Adam Wagstaff, and Agbessi Amouzou, Country Reports on Health, Nutrition, Population and Poverty: Turkey- Socio-Economic Differences in Health, Nutrition, and Population: 1993-1998 (Washington DC.: World Bank Group Health Nutrition and Population, 2007) <http://documents.worldbank.org/curated/en/2007/04/7537513/turkey-socio-economic-differences-health-nutrition-population>

[4] Anıl Duman, “Education and Income Inequality in Turkey: Does Schooling Matter?” in Financial Theory and Practice 32 (3) (2008), pp. 369-385. <http://www.fintp.hr/en/archive/education-and-income-inequality-in-turkey-does-schooling-matter_263/>

[5] UNESCO, Reaching the Marginalised: Education for All  Global Monitoring Report 2010, (Oxford: Oxford University Press, 2010) <http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001866/186606e.pdf>

[6] Fatoş Gökşen, Zeynep Cemalcılar, Can Fuat Gürselel, Türkiye’de İlköğretim Okullarında Okulu Terk ve İzlenmesi ile Önlenmesine Yönelik Politikalar, (Basic education policies for monitoring and preventing drop-outs in Turkey’s  primary schools) (İstanbul: AÇEV, ERG, KADER, EU, 2006) <http://spm.ku.edu.tr/wp-content/uploads/pdf/okulterk.pdf>

[7] Nazlı Baydar, The Study of Early Childhood Development Ecologies in Turkey, (İstanbul: Koç University Education Reform Initiative, 2008).

[8] World Bank Poverty Reduction and Economic Management Unit Europe and Central Asia Region, Turkey: Economic Reforms, Living Standards and Social Welfare Study (Washington DC: World Bank, 2000), <http://documents.worldbank.org/curated/en/2000/01/438177/turkey-economic-reforms-living-standards-social-welfare-study>.

[9] As noted by the World Bank, consolidated budget expenditures on education fell from 19.7 percent of total budget (4.02 of GNP) in 1992, to 10.1 (2.21 of GNP) in 1997. World Bank, Turkey: Economic Reforms.

[10] World Bank, Turkey: Economic Reforms.

[11] UNICEF, The Faces of Child Poverty in Turkey, (Ankara: UNICEF, 2006).

[12] UNESCO, Reaching the Marginalised: Education for All  Global Monitoring Report 2010, (Oxford: Oxford University Press, 2010) <http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001866/186606e.pdf>.

[13] Paul Gregg and Stephen Machin. “Childhood Experiences, Educational Attainment and Adult Labour Market Performance,” in Child Well-Being, Child Poverty and Child Policy in Modern Nations, edited by Koen Vleminckx and Timothy M. Smeeding (Bristol: The Policy Press, 2001).

[14] World Bank Europe and Central Asia Region, Human Development Department, Turkey: Expanding Opportunities for the Next Generation, A Report on Life Chances, <http://siteresources.worldbank.org/ TURKEYEXTN/Resources/361711-1270026284729/ExpandingOpportunitiesForTheNextGeneration-en.pdf>

[15] Deniz Arzuk Kocadere, Cut the Kids in Half: New Urban Childhoods in Turkey through the Lens of the Mainstream Media, 1977-1997, (Unpublished Ph.D. Thesis, Istanbul: Bogazici University, 2015).

[16] Hürriyet, 17 August 1997.

[17] Hürriyet, 18 August 1997.

[18] Hürriyet, 11 August 1997.

[19] Gøsta Esping-Andersen, “Inequality of Incomes and Opportunities” in The New Egalitarianism, edited by Anthony Giddens and Patrick Diamond (London: Polity, 2008).

[20] Brian Barry, Why Social Justice Matters (Cambridge: Polity Press, 2008).

Kar yağışını seyrederken

İzmir’de büyüyen bir çocuk olarak yeni yıla kar yağışı altında girmek en tatlı hayallerimdendi. Yıllar sonra nihayet beyaz bir yılbaşı yaşamayı beklerken buna çok da sevinemediğimi fark edince aklıma anneannemin hava durumuna dair bir sözü geldi. Ne zaman kar yağsa “Allah açıkta olanlara acısın” derdi anneannem. Bu yazıyı işte o sözü düşünerek yazıyorum, çünkü görüyorum ki bugün çoğumuz o çok sevdiğimiz kar yağışına kışı açıkta karşılayacak göçmenleri, sokak hayvanlarını, yılbaşını kutlayacak hali kalmamış çocukları düşünerek doya doya sevinemiyoruz, ya da bir an dünyayı unutup sevinecek olsak bundan utanç duyuyoruz. Üstelik sadece kar yağdığında değil daha pek çok mutlu anımızda yaşıyoruz bunu.
Toplumsal olanın kişisel olana bu kadar derin etkisinin olduğu bir başka dönem de 1970lerdi. Buyurun size 1977 yılında Milliyet Çocuk dergisinde yayımlanan, 10-14 yaş arası çocukların yazdığı üç şiir:

Utanıyorum Halkım (Ülfet Oran - Milliyet Çocuk)

Utanıyorum, utanıyorum hepinizden/ bayram sevincini yüreğimde duymaktan./ utanıyorum, bayram günü temiz giysiler giymekten/ alışagelmiş ‘bayramınız kutlu olsun’ demekten.

Utanıyorum yoksul halkım,/ sizler sefil bir hayat yaşarken/ bebelerinizin karnını doyuracak ekmek,/ üşüyen minicik ayaklarını örtecek ayakkabı bulamazken/ ben;/ bütün bayram yapanların adına/ sizlerden utanıyorum halkım.

Üşüyen Çocuklar (Şehnaz Tahir - Milliyet Çocuk)

Bir sabah uyandım erken/ Kar yağmıştı birden/ Ben de sevindim içimden/ Sonra düşündüm yeniden/ Utandım kendimden/ Bunca çocuk üşür şimdi/ Belki ağlar kimileri/ Açtır minik mideleri/ Üşür o ufak elleri/ Morarmıştır dudakları/ Kiminin yüzü sapsarı/ Donuyor şapkasız başları/ Anladım sevinmek gereksiz/ Kalktım yatağımdan isteksiz/ Kahvaltımı yaptım sessiz.

İstanbul (İpek Şendil - Milliyet Çocuk)

Ne zaman baksam/ Galata köprüsüne/ Çocuklar görüyorum/Gemileri seyreden

Ne zaman baksam/ Bu güzel kente/ İnsanlar görüyorum/ Duraklarda bekleşen

 Ne zaman bir kar yağsa/ İçime bir burukluk çöküyor/ Evet! Acı bir burukluk/ Çünkü yoksullar üşüyor.

(1970lerde yayımlanan çocuk dergilerini ve bu dergilerdeki çocuk şiirlerini incelediğim bir yazıya şuradan ulaşabilirsiniz.)

Sosyal medyada ufak bir gezintiye çıkmak yetmişlerin çocuklarına bu şiirleri yazdıran ruh halinin bugün ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor. (Elbette sosyal medyanın temsil gücü, yakın çevreyi ve yakın siyasi görüşten insanları örneklem olarak almanın sıkıntıları vesaire tartışılabilir ama bu izlenimsel bir yazı olduğundan bunları bir seferlik kulak ardı edeyim.) Artık doğum haberleri Aylan ve Simay bebekleri düşürüyor aklımıza, karne günlerinde Berkin’i, Uğur’u, ve karne alamayan diğer çocukları anımsıyoruz. Ankara, Suruç, Soma gibi büyük katliamların yaşandığı günlerde seyahat ve yeme içme fotoğrafı paylaşanlara kendi arkadaşlarından gelen ikazlar, mutlu bir haberi paylaşırken not düşülen mahçup, neredeyse özür dileyen yorumlar yabancımız değil.

Umudum odur ki 1990lara dönmeyeceksek tam da bu ruh hali sayesinde dönmeyeceğiz. Gezi’den beri kutuplaşma tırmanır, siyasi hassasiyetlerimiz artarken nasıl olduysa bir kısmımız yeniden toplum olmayı becerdik çünkü. “Gülmek bir halk gülüyorsa gülmektir” ya, işte o yüzden gülemiyoruz. Evet, çok kötü günler yaşıyoruz ve evet, muhtemelen çok daha kötüleri bizi bekliyor. Ama bana umut veren bu gülemememiz işte. Herkese iyi yıllar.

Çatışmanın Gölgesindeki Çocuklar: 1970lerde Çocukluk Deneyimlerinin Çocuk Yazınına Yansımaları*

Doktora tezim için 1980 sonrasında çocukluk deneyimlerinin nasıl farklılaştığı konusunu araştırırmaya karar verdiğimde böyle bir farklılaşmadan söz edebilmek için ister istemez önceki dönemle bir karşılaştırma yapmam gerekti ve bir süre yetmişlerin en popüler çocuk dergilerinden Milliyet Çocuk ve Tercüman Çocuk'u inceledim. Çocuk dergileri çocuk kültürünün farklı katmanlarının izini sürmek için değerli kaynaklar. Ben de bu yazıda bu dergilerin genel içeriklerinden ve çocukların dergilere gönderdiği çeşitli yazılar, mektuplar ve benzeri belgelerden yola çıkarak 1970lerin sonlarında çocukluk deneyimlerine dair bazı sorular sormaya çalışacağım. 

Tabii böyle bir çalışmaya başlarken vurgulanması gereken birkaç nokta var. Öncelikle sadece bu dergilerin analizinden yola çıkarak bu yıllardaki biricik çocukluk deneyimini anlayabileceğimiz yanılgısına düşmemek lazım. Çünkü ne bize bunu aktarabilecek bir kaynak mevcut, ne de böyle bir ortak çocukluk deneyimi. Üstelik bu dergiler sayesinde ulaştığımız bilgiler okurların deneyimlerinin hasarsız kanıtları da değil. Sonuçta bu dergilerin içerikleri yayıncıların ideolojik kaygılarından, çocukluğa dair tahayyüllerinden bağımsız oluşmuyor. Hadi gelin dergimize katkıda bulunun diye davet ettikleri her çocuk bu çağrıya cevap vermiyor, üstelik her cevap veren çocuk da yazı kurulunun sınırlarını aşıp dergiye giremiyor. Yine de bu dergilerde bazı bilgi kırıntıları bulunabiliyor, ve umuyorum bu kırıntılar bu deneyimlerin ufacık da olsa bir parçasını görmemizi sağlar.

Milliyet Çocuk ve Tercüman Çocuk yetmişlerin ikinci yarısında Türkiye’nin iki büyük gazetesinin çocuk ekleri olarak ortaya çıkıp bir süre sonra da ayrıca satılmaya başlananmış.  Bu dergilerin yayımlanmaya başladığı yıllarda, kısa bir süre öncesine kadar ülkenin en popüler dergisi olan Doğan Kardeş düşüşe geçmiş durumda. Zaten bir süre sonra mali sorunlar sebebiyle sayfa sayısı azaltılıyor, çok geçmeden de bir grev sebebiyle tamamen kapanıyor. Dolayısıyla 1977’den itibaren çizgi roman dergileri hesaba katılmazsa Milliyet ve Tercüman Çocuk dergileri piyasadaki en önemli çocuk yayınları haline geliyor.

Milliyet Çocuk dergisi, 1974 yılında gazete eki olarak hayatına başladıktan bir süre sonra bağımsız bir dergi olarak satılmaya başlanıyor. Ağırlıklı olarak çizgi romanlara yer veren dergi bir süre ilgi görmüşse bir süre sonra tirajı 5000 civarına düşerek zarar etmeye başlamasının ardından kapanıyor. 1977 yılında Milliyet gazetesinin başyazarı Abdi İpekçi, o yıllarda Milliyet Yayınları’nı yöneten Ülkü Tamer’e dergiyi canlandırmayı teklif ediyor. Teklifi kabul eden Ülkü Tamer, bir şart koşuyor bu iş için. Yazar, kendi deneyim ve gözlemlerinden yola çıkarak çocukların 'kendilerinin çocuk yerine konulmasından' hoşlanmadıklarını savunuyor. Buna dayanarak, "Büyük dergisi çıkarır gibi çıkaracağız. Başyazı olacak, köşe yazarları olacak, araştırma yazıları, öyküler olacak." "İri iri harfler de yok. Küçük puntolar kullanacağız." diyerek bu işe soyunuyor.  

Bu sebeple Milliyet Çocuk dergisi, okuyucu tepkilerini incelemek için son derece elverişli bir kaynak. Çünkü daha önceki kısa süreli deneyim, derginin hayatta kalması için, okunması ve kar etmesi gerektiğini gösteriyor. Bu da dergiyi çocukların fikirlerine, isteklerine açık hale getiriyor. Daha ilk sayıdan itibaren “Dergimiz için düşündüklerinizi yazın bize. Neleri beğendiniz, neleri beğenmediniz. Neler istiyorsunuz bildirin. Bu, sizin derginiz. Yolu da siz göstereceksiniz.”, “Sizlerin de mektuplarını bekliyoruz. Dergimizde neleri seviyorsunuz, yazın bize. Sevmediklerinizi de yazın, bizi eleştirin. Bize yol gösterin.” çağrıları yapılıyor başyazılarda. Okurun isteklerini anlamak için çeşitli yöntemlere başvuruluyor. Bunlardan en orijinal olanı ise herhalde periyodik olarak yayımlanan, ve okurların derginin sayfalarına not verdiği Milliyet Çocuk karneleri. Üstelik çocuklar da bu katılım talebine oldukça olumlu yanıt veriyorlar. Bunun dışında okur mektupları titizlikle inceleniyor, okur profilini çıkarmak için çeşitli anketler düzenleniyor.

Editoryal kadro ile okurun istekleri arasındaki en önemli gerilim, çizgi roman konusu hakkında yaşanmış. Vedat Nedim Tör geleneğinden gelen Ülkü Tamer, çizgi romanı yalnızca okuma alışkanlığı için bir atlama tahtası olarak kabul edebiliyor. Fakat çocuklar onunla aynı görüşte değil. Baktığımızda, derginin ilk sayısında %50/%50 olan çizgi/yazı oranının ilk yıl içinde %64/%36’ya, ikinci yıl ise %70/%30’a kadar çıktığını görmek mümkün. Bunun yanı sıra, yine çocukların istekleri doğrultusunda derslerle ilgili sayfalar giderek azalıyor, bunun yerine ünlüler, futbol, televizyon, popüler müzik gibi konuların ağırlığı artıyor. Okurlarla benzer bir iletişime girmeye gerek duymasa da Milliyet Çocuk örneğini takip eden Tercüman Çocuk’un da sayfaları aynı ağırlıkta düzenlenmiş.

Bu iki dergi karşılaştırıldığında fiyatlarından yazı-çizgi ağırlığına birbirlerine son derece benzedikleri görülüyor, zaten Tercüman Çocuk ve dönemin yaygın banka dergileri Milliyet Çocuk’un yakaladığı tirajı fark ederek bu dergiyi sayfa yapısından içeriğine bir şablon kabul etmişler. Öte yandan Tercüman Çocuk dergisini yayımlayanlar Milliyet Çocuk’ta olduğu gibi okuyucuyu çekmek için dergiyi onların isteklerine göre şekillendirmek yerine daha farklı yöntemler kullanıyorlar. 1978’in büyük piyango çekilişi buna bir örnek. Fakat yalnız kapaklarına bakmak bile bu iki derginin benzerliğinin şekilde olduğunu gösteriyor.

Dergilerin okur profilleri de ortak özellikler göstermekle beraber oldukça farklı. Burada gördüğünüz veriler Milliyet Çocuk dergisinin "Mektup Arkadaşı" köşesine yazan çocuklar ve Tercüman Çocuk’ta eşdeğer bir köşe olmadığı için bu dergide her hafta geniş bir sütunda  yayımlanan "Soru Soran Okurlarımız" köşesinden derlendi. Milliyet Çocuk okurlarının ağırlıklı olarak 10-14 yaş grubunda olduğu görülebiliyor. Tercüman Çocuk’da okurların yaşlarını gösteren herhangi bir veri olmadığı için başvurabileceğimiz tek kaynak çocukların fotoğrafları, ki bu da okurların yaşlarının yaklaşık aynı aralıkta olduğunu gösteriyor. Okurların nerede yaşadığına bakıldığında daha ilginç bir tablo ortaya çıkıyor. Milliyet Çocuk’un yaygın dağıtım ağı sayesinde ülkenin pek çok yerinde okunduğunu, ancak okurların belli başlı şehirlerde yoğunlaştığını söyleyebiliriz. Tercüman Çocuk ise yine yaygın şekilde dağıtılmakla beraber okurların büyük şehirlerle Anadolu arasında kısmen daha eşit dağıldığı gözleniyor. Daha çarpıcı bir fark ise okurların cinsiyetlerine dağılımına bakıldığında görülebiliyor. Milliyet Çocuk dergisine yazan okurlarda kızların oranı %44, erkeklerinki ise %56. Tercüman Çocuk’ta adı anılan çocuklar ise hemen tümüyle erkek. Bunun çeşitli sebepleri olabilir tabii, örneğin aileler kızlarının dergiye herhangi bir şey göndermesini istememiş olabilirler. Yine de oran azımsanmayacak derecede farklı gördüğünüz gibi.

Buraya küçük bir not düşeyim. Milliyet Çocuk ve Tercüman Çocuk zıt kutupları temsil ediyor mu diye sorulabilir. Tam anlamıyla değil, sonuçta Milliyet, Tercüman kadar adı konmuş bir ideolojik duruşa sahipti demek zor. Fakat bu dönemde Tercüman Çocuk’un milliyetçi - muhafazakar çizgisini karşılayacak bir sol dergi de yoktu. 68’in etkisiyle çocuk edebiyatına sosyalist gerçekçiliğin hızla girdiği Almanya’nın tersine Türkiye’de sol çocuk yazınını uzun süre önemli bir gündem olarak kabul etmemişti. Sosyalist gerçekçi edebiyatın Türkiye'de kendine ancak 1970lerin sonuna doğru bir yer bulabildiğini söyleyebiliriz. Ve bu akımın temsilcileri de Milliyet Çocuk dergisini gerek katkılarıyla gerek yorumlarıyla destekliyorlardı.

Her ne kadar Milliyet Çocuk net bir siyasi bir tavır takınmamış olsa da iki derginin içeriklerini karşılaştırdığımızda aradaki farkı açıkça görebiliyoruz.  Örneğin Tercüman Çocuk’taki çizgi romanlar derginin genel duruşuyla uyumlu bir şekilde Tengiz Han, Mete Han, Yüzbaşı Volkan gibi örneklerken Milliyet Çocuk’ta ağırlıkla Avrupa çizgi romanı ve klasik edebiyatın çizgi roman uyarlamalarına yer veriliyor. Bir başka örnek de Milliyet Çocuk’ta yayımlanan Aziz Nesin, Bekir Yıldız, Selim İleri, Mehmet Seyda, Adnan Özyalçıner, Süreyya Berfe, Ömer Faruk Toprak, Oktay Akbal, Yaşar Kemal gibi siyasi duruşları ile de bilinen yazarların hikayeleri. Bu hikayelerin ortak özelliği, daha önceleri sadece Kemalettin Tuğcu’nun görmeye cüret ettiği yoksulluğu ve toplumsal adaletsizliği konu almaları. Başka yazarlarda da bunun etkileri görülebilir. Örneğin Müjdat Gezen’in Aptal Hamdi tefrikası kent yoksulu bir çocuğun hikayesini anlatıyor. Tercüman Çocuk’ta ise yoksulluk yalnızca başarı hikayelerinde yer bulabiliyor kendine.

Tercüman Çocuk’ta ise siyasi duruşu açığa vuran bambaşka yazılarda da karşılaşıyoruz. Örneğin dergide “Kendileri ırakta, gönülleri bizimle” başlığıyla dünyanın çeşitli yerlerinde yaşayan Türkleri anlatan yazılar yayımlanıyor. Bunlardan bir örnek: “Yunanlıların işgali altındaki Batı Trakya’da yüz binden fazla Türk yaşıyor. Buna yaşamak denilebilirse.  (…) Buraya Yunan çizmesi girdikten sonra toplu öldürmeler, soygunlar, yağmalar başlamıştı. Hala da devam edip gidiyor. (…) Türkleri hep arkadan vuruyorlar. Hiç erce dövüşmüyorlar.” Ya da çocuklara iyi beslenme, spor gibi tavsiyelerin dışında şöyle öğütler de verilebiliyor: “Halkın mutlu olması için üç ilke vardır, asla unutulmaya: Biri, dine bağlılık. İkincisi, yönetene itaat. Üçüncüsü, namuslu ve temiz yaşamak.” Güreş sporuyla ilgili bir yazıda şöyle ifadeler görülebiliyor: “Ata sporumuzun gururu, Rusların korkulu rüyası: Reşit Karabacak Rus Güreş Federasyonu daha şimdiden Karabacak’ı yenebilecek bir eleman bulma hazırlığına başlamıştır. Reşit Karabacak’ın bugüne kadar hiçbir kuraldışı davranışta bulunduğu görülmemiştir. Uluslar arası yarışmalardan önce namazını kılar, dua eder.” İlginç bir not da Tercüman Çocuk’ta karateye ayırılan geniş yer.

Fakat bu farklılıkların yanı sıra iki derginin çok önemli benzerlikleri de var. 1970lerde yetişkinlerle çocukların kültürel evrenleri arasındaki sınırların bulanıklaştığını gözlemlemek mümkün. Futbol gibi kitlesel sporlar, popüler müzik, sinema ve televizyon çocukların ve yetişkinlerin ortak ilgi alanları haline geliyor. Örneğin Milliyet Çocuk’ta okurların istekleri doğrultusunda konukların davet edildiği her sayı bir konuk sayfasında Ajda Pekkan, Cüneyt Arkın, Ali Rıza Binboğa, Cem Karaca, Ayşen Gruda, Tarık Akan, gibi isimler görülüyor. Bundan başka bir de ünlü futbolcular dizisi yayımlanıyor dergide. Her iki dergide de televizyon ve sinema çocuklara yönelik ürünlerin değil, yetişkinleri hedefleyenlerin revaçta olduğu gözlemlenebilir. Mesela Oyun Treni programı değil de Nick Nolte’nin yıldız olarak parladığı Zengin ile Yoksul çocuklar arasında revaçta.

Popüler kültürün bu kadar yaygınlaşmasının önemli sebeplerinden birinin, çocukları ve ergenleri 1970lerin gergin siyasi ortamından yalıtmak olduğu söylenebilir. Her iki derginin de siyasi duruşları gözden kaçmayacak kadar belirgin olsa da ikisi de güncel politikaya yer vermiyor sayfalarında. Tercüman Çocuk’un milliyetçiliği bile gurbetteki Türkler üzerinden anlatılıyor mesela. İlk bakışta bu strateji başarıya da ulaşıyor ve çocuklar kendilerine sunulan popüler kültürle haşır neşir olabilme fırsatını memnuniyetle kabulleniyorlar, bu bir anlamda dışına itildikleri yetişkin dünyasına katılma fırsatı da sunuyor çünkü.

Ama yetişkinlikle çocukluk arasındaki sınırların bulanıklaşması tek yönlü bir yol değil. Sınırları bir kez geçen çocuklar televizyon izleyip çizgi roman okumakla yetinmiyorlar. Bilmemeleri gerekenleri merak etmeye, sormamaları gereken soruları sormaya başlıyorlar. Çocukların zihinsel dünyası hakkında fikir sahibi olabilmek için iki dergide yayımlanan çocuk şiirlerini inceledim. 

Bu eserler farklı başlıklar altında toplanabilir: okul, öğretmen ve ders konulu vazife şiirleri; büyük ihtimalle okul ödevi olarak yazılan Atatürk, tarih, Anadolu gibi konularda şiirler, aile bireylerini konu alan sevgi ve bağlılık şiirleri; çocukların içinde bulundukları çevreye dair yazdığı oda, ev, mahalle, köy, kent konulu tasviri şiirler;  oyuncaklar, kitaplar ve hobiler hakkında ilgi alanı şiirleri; ve diğerleri. Tüm şiirler arasında çocukların nasıl düşündüğü ile ilgili en çok ipucunu ise keşif, merak ve hayran olma karışımı duygular yansıtan şiirler veriyor, hayvanlar, mevsimler, dünya, dağlar, deniz, gece, gündüz, güneş, uzay, duygular, zaman, sonsuzluk ve hayatın kendisine dair şiirler bunlar.

Çocukların şiirleri dönemin atmosferini oldukça yoğun bir şekilde yansıtıyor. Bunu Milliyet ve Tercüman Çocuk dergilerinde farklı şekillerde gözlemek mümkün.  Şiirlerin bazıları siyasi bilinci gayet yüksek çocuklar tarafından yazılmış:

Yoksul Arkadaşıma (Cem Özoral - Milliyet Çocuk )

Ben her sabah/ Bir yumurta/ Biraz yağ/ Biraz bal/ Biraz da peynir yiyebiliyorum/ Sen de yiyebiliyor musun/ Yoksul arkadaşım?

Ben her gün okula/ Otobüsle gidiyorum/ Önlüğüm temiz/ Kalemim, defterim tam/ Senin otobüs paran oluyor mu/ Kalemin bitince yenisini alabiliyor musun/ Yoksul arkadaşım?

İnan bana yoksul arkadaşım/ Bilsem ki/ O insanca gururun/ Kırılmayacak/ Yiyeceğimin bir parçasını/ Harçlığımın yarısını/ Seve seve sana verirdim/ Benim yoksul arkadaşım.

Ülkümüz (Ömer Faruk Noyan - Tercüman Çocuk)

Bir milletiz sözüne uyan/ Bir milletiz tüm dünyaya yayılan/ Adalettir bizim gayemiz ülkümüz/ Bir milletiz büyük devletler kuran.

Her zaman büyük ve uluyuz biz/Kalplerde altın taht kuranız biz/ Özümüzde güçlü benliğimiz var/ En güçlü, en yılmaz bir milletiz biz.

Türk dendi mi güçlü anlamalısın/ İçtenlikle törene bağlanmalısın/ Hiçbir zaman yılmadan ve yorulmadan/ Yurdunu kötülerden kurtarmalısın.

Utanıyorum Halkım (Ülfet Oran - Milliyet Çocuk)

Utanıyorum, utanıyorum hepinizden/ bayram sevincini yüreğimde duymaktan./ utanıyorum, bayram günü temiz giysiler giymekten/ alışagelmiş ‘bayramınız kutlu olsun’ demekten.

Utanıyorum yoksul halkım,/ sizler sefil bir hayat yaşarken/ bebelerinizin karnını doyuracak ekmek,/ üşüyen minicik ayaklarını örtecek ayakkabı bulamazken/ ben;/ bütün bayram yapanların adına/ sizlerden utanıyorum halkım.

Boyacı (Şahin Ergüney -  Milliyet Çocuk)

Ufacık boyanmış eller/ Kocaman fırçaları tutuyor/ Gülümsüyor seviniyor/ Bir müşteri bulmanın sevinci içersinde/ Durmadan sağa sola/ Fırça sallayan ufacık bir elleri vardı/ Omzunda bir sandık/ Boyacı boyacı diye bağıran/ Ufacık cılız bir çocuk/ Belki evinde kaç kişi/ Onun getireceği parayı bekliyor/ Ufacık yaşta para kazanmak kolay değil/ Durmadan sağa sola fırça sallamak/ Kolay değil.

Nimetler (Muzaffer Alacaoğlu - Tercüman Çocuk)

Nimetler... Aramadığın kadar/ Nimetler… Sonsuza kadar/ Nimetler… Güzel nimetler/ Bitkiler, hayvanlar/ Bütün dünya/ Ve akıl/ Nimetlerin en büyüğü/ Bunun için bizi yaratana/ Dua edelim, sevinelim/ Bu nimetler için/ Ne yapsak az/ Büyük Allah’a.

Üşüyen Çocuklar (Şehnaz Tahir - Milliyet Çocuk)

Bir sabah uyandım erken/ Kar yağmıştı birden/ Ben de sevindim içimden/ Sonra düşündüm yeniden/ Utandım kendimden/ Bunca çocuk üşür şimdi/ Belki ağlar kimileri/ Açtır minik mideleri/ Üşür o ufak elleri/ Morarmıştır dudakları/ Kiminin yüzü sapsarı/ Donuyor şapkasız başları/ Anladım sevinmek gereksiz/ Kalktım yatağımdan isteksiz/ Kahvaltımı yaptım sessiz.

Ama toplumsal kaygıların çocukların hayatına ne kadar nüfuz ettiği çok daha küçük detaylarda da görülebiliyor. Yoksulluk, pahalılık gibi kavramların aniden satırlardan taştığı son derece çocuksu şiirler de var dergilerde:

İlkbahar (Kerim Kemahlı - Milliyet Çocuk)

İlkbahar geldi,/ Arılar neşelendi./ Yoksul kalan insanlar/ Neşelendi, eğlendi.

Çiçek açtı bahçeler,/ Ne güzel kelebekler/ Kuzular da meledi,/ Soğuk elveda dedi.

İlkbahar meyveleri/ Kiraz, erik, çilekler/ Aman ne güzel meyveler,/ Arılar, kelebekler.

Muz (Odil Tunalı - Milliyet Çocuk)

Sapsarısın muz/ Çok tatlısın muz/ Seni ben çok severim/ Kabuğunu soyup yerim/ Sopaya benziyorsun/ Çabucak bitiyorsun/ Sıcak yerde yetişiyorsun/ Ama çok pahalısın muz.

İki dergi karşılaştırmalı okunduğunda çocukların ne derece politize olduğu daha net görülebiliyor. 

Güzel İstanbul (Mehmet Yazıcı - Tercüman Çocuk)

Her zaman süslenmiş asırlar, çağlar/ Etrafında billur sular/ Fatihlerin geçtiği yollar/ Göğe yükselen minareleri var ya/ Fetih neşesinin seslerini yayar/ Sultanahmed’i, Ayasofya’sı/ Doyumsuz Boğaz sefası/ Güzeldir Sedef’i, Kınalı’sı, Büyük Ada’sı/ Bitip tükenmeyen baharı, yazı/ Bir ömür silinmez hatırası/ Büyük anıtları Sinan’ın/ Bizlere hediyesi Sultan’ın.

İstanbul (İpek Şendil - Milliyet Çocuk)

Ne zaman baksam/ Galata köprüsüne/ Çocuklar görüyorum/Gemileri seyreden

Ne zaman baksam/ Bu güzel kente/ İnsanlar görüyorum/ Duraklarda bekleşen

 Ne zaman bir kar yağsa/ İçime bir burukluk çöküyor/ Evet! Acı bir burukluk/ Çünkü yoksullar üşüyor.

*

Var (Mehmet Yıldırım - Tercüman Çocuk)

Benim köyüm var, dağım var/ Ormanım var, çayım var/ Güzelliği anlatılmaz.

Kahramanlar yetiştirmiş/ Şanlı bir vatanım var/ Tarihe sığmaz.

Gökleri kucaklayan minarem/ Şehidim, gazim, askerim var/ Bir an bile gözünü kırpmaz.

Türkiyem (Kamil Hakan Erengin - Milliyet Çocuk)

Bağrı yanık insanlarıyla/ Başı dumanlı dağlarıyla/ Çağıldayarak akan sularıyla/ Ne güzelsin Türkiyem

Çayırlarda kuzu güden çobanlarıyla/ Kalpleri özgürlük için atan insanlarıyla/ İzmir’i, Bursa’sı, İstanbul’uyla/ Tam bir cennetsin Türkiyem.

Bütün bu farklara rağmen iki dergide de yayımlanan şiirlerde ortak bir duygu da göze çarpıyor, o da çocukların yaşadıkları günden duydukları kaygı ve daha iyi günlere duyulan özlem:

Köyüm  (Mehmet Sarmış - Milliyet Çocuk)

Köyüm/ Şiirlerdeki gibi değil/ Suyu yok/ Ağacı yok/ Ekin cılız/ Evler az/ Sığırlarda süt yok/ Yolu yok yolcu gelsin/ Köyümde akşam tez olur/ Elektrik yok/ Kerpiçtendir evleri/ Güneş vurmuyor karanlık/ Kimse dayanamıyor/ Bu yokluklara/ Azalıyor nüfusu yavaş yavaş/ Giden geri gelmiyor bir daha/ Zengin gelen fakir gidiyor köyümden/ Ben de ayrılmak gereği duyuyorum/ Son olanlardan sonra.

Bu birbirine çok benzeyen iki şiir iki farklı dergiden:

Güzel Günler (Nurtop Aktepe - Milliyet Çocuk)

Anlatmak isterim/ Güzel günleri/ İnsanların kardeşçe yaşayabileceği/ Çocukların oynayıp gülüştüğü/ Savaşsız günleri.

Bahçelerde güller açsın/ Bir çocuk gülüşü gibi/ Elmalar yetişsin ağaçlarda/ Al al, çocuk yanağı gibi.

Anlatmak isterim/ Çocuklar sarı benizsiz,/ Analı-babalı,/ Bakımlı sağlıklı…

Anlatmak isterim/ Gerçek kadar güzel olanları./ Yalan ve hayalleri değil,/ Gerçek olanları.

Bir Ülke Arıyorum (Ahmet Kaya -  Tercüman Çocuk)

Bir ülke arıyorum/ Yeşeren tohumlarında/ Kin bulunmayan/ Bir ülke arıyorum/ Kardeş kavgası olmayan/ Öyle ülke ki umudum/ Sevgi ve sevinç dolu.

Çocukların bir kısmı da yaşadıklarını daha kaygısız günlere duydukları bir özlem olarak yansıtmış. Çocukluğun kaybına duyulan üzüntü ve gelecek endişesi her iki dergide de şaşırtıcı bir tema olarak karşımıza çıkıyor:

Kardeşim (Çağlayan Akın Özkan - Milliyet Çocuk)

Yeni doğdu kardeşim/ Dünyaya yeni açtı gözlerini/ Bilmiyor ki onu bu dünyada neler bekliyor

Benim küçük kardeşim/ Küçücük elleri var/ Minicik gözleri var/ Şimdi gülüyor ama/ Gelecekte gülecek mi?

O Bendim (Recep Bozkurt - Tercüman Çocuk)

Geçmişten bir anı, ufacık/ Geleceğe yürüyen/ Sözlere sığar mı bilmem/ O bendim, ben/ Çocukluğu yaşayan/ Gamsız ve tasasız/ Kuşları andıran/ Cıvıldayıp koşuşan/ Kah gülen veya ağlayan/ Bir fiskeye dayanamayan/ Şen, şakrak/ Kırlarda mutlu/ Sıraları didikleyen/ Kalemleri çiğneyen/ Sevinci her dem sonsuz/ Küçük bir ana yavrusu/ Henüz bilemez umutsuzu/ Günleri hep güneşlidir/ Hiçbir zaman kararmaz/ Kopardığı çiçek bile solmaz/ O bendim, ben.

Sonuçta, bu yıllarda Milliyet Çocuk ve Tercüman Çocuk, hem çocukların kendilerine, büyük ölçüde onları depolitize etmek amacı güderek sunulan popüler kültür ile ilişkisini, hem de buna karşılık onların dönemin söylemlerinin ne kadar içinde yaşadıklarını gösteren örnekler. Çocukların deneyimlerinin 12 Eylül ile nasıl değiştiği sorusu bu çalışmanın boyutlarını çok aşıyor, fakat gördüğünüz gibi çocuk dergileri bu değişimi incelemek için çok elverişli veriler içermekte.

*Bu metin Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü öğrencilerinin 2009'da düzenlediği Yukarıdakiler ve Aşağıdakiler konferansında yaptığım bir sunuma dayanıyor.

Kent ve Çocuk 2 - Sosyal Hizmet Merkezleri

Tarlabaşı Toplum Merkezi'nin çocukları

Bir önceki yazımda çocukların yaşıtlarıyla beraber vakit geçirebilecekleri güvenli mekanların hiç sahip olmadığımız için eksikliğini fark etmediğimiz büyük bir ihtiyaç olduğundan bahsetmiştim. Tarlabaşı Toplum Merkezi için destek arayışı sırasında tesadüfen Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın Sosyal Hizmetler Merkezleri (SHM) projesinden haberdar olduğumda bu kurumların böyle bir boşluğu dolduracağını düşünmüştüm. Fena halde yanılmışım galiba. Galiba diyorum, çünkü SHM’ler hakkında pek fazla bir bilgi edinmek mümkün değil. Bakanlığın görevleri 2011 seçimlerinden hemen önce mecliste görüşülmeden hükümetin onayladığı kanun hükmünde kararnameyle tanımlandığı, merkezler de bakanlığın hazırladığı bir yönetmeliğe göre kurulduğu için SHM’ler hakkında kimin ne düşündüğünü, bu kararın nasıl bir süreçte alındığını bilemiyoruz. Bildiklerimiz Resmi Gazete’de yayımlanan SHM yönetmeliğinden ve bakanlığın sitesinde SHM’ler ile ilgili yazılanlardan ibaret.

Madem öyle, öğrenebildiklerimi anlatayım. Yönetmelikte SHM’lerin görevleri “sosyal hizmet müdahalesinin ve takibinin gerçekleştirilmesi, çocuk, genç, kadın, erkek, engelli, yaşlı bireylere ve ailelerine koruyucu, önleyici, destekleyici, geliştirici, rehberlik ve danışmanlık odaklı sosyal hizmetler sunulması” olarak sıralanıyor. Bakanlığın sitesinde ise SHM’lerin çocuk, genç, kadın, erkek, engelli, yaşlı, şehit yakını ve gaziler ile ailelerine hizmet vereceği vaat edilmiş. Yani çocuklara, gençlere, yetişkinlere, yaşlılara, kısaca herkese tüm bu hizmetler tek bir merkezden verilecek. Aslında dünyanın pek çok yerinde sosyal hizmetlere erişimi kolaylaştırmak amacıyla oluşturulmuş yerel ya da merkezi yapılanmalar var, fakat buralarda aynı zamanda bu hizmetleri sunmaya kalkmak pek görülmüş şey değil.

Yapılacak merkezlerin her türlü gideri 2013 yılı bütçesinde Aile Danışma Merkezleri, Toplum Merkezleri, gündüzlü Çocuk ve Gençlik Merkezleri ile Yaşlı Danışma Merkezleri için konulan ödenekten karşılanıyor. Dolayısıyla SHM’lerin kurulabilmesi için ilk iş bu kurumlar kapatıldı. Bunların bir kısmı zaman içinde SHM’ye dönüştürülecek, bir kısmı ise bir daha açılmayacak. Kapanan kurumlardan hizmet alanlara veya buralarda sözleşmeli/taşeron olarak çalışanlara ne olacak bilemiyoruz. 

Süreç sorunsuz atlatılıp merkezler açılabilirse ne olacağı da ayrı bir muamma. Mesela çocuklar bu merkezlerden nasıl yararlanabilecek? Bunun cevabı yapımı planlanan dört yüz küsur merkezin avan projelerinde saklı. Projeye baktığımızda en büyük merkez olan 2000 m²lik A tipi SHM’de kullanıcıların etkinliklerine toplam 6 oda ayrıldığını görüyoruz. Buna karşılık aynı planda en küçüğü 20, en büyüğü -elbette müdür odası- 42 m² olmak üzere 35 ofis ve toplantı odası, ayrıca memurların kullanacağı bilumum hizmet birimi bulunuyor. Yani bu kocaman memur kompleksinde yönetmeliğe göre merkez hizmetleri arasında sayılan “toplumun bilgi ve farkındalığını artırmaya yönelik eğitim, kültür, sanat ve benzeri alanlarda faaliyetler” gerçekleştirmek için 280 m² alan bulunabilmiş. Memurların çocukları için ufacık bir kreşi bile olmayan bu devasa merkezin 36 m²lik bir odacığı ise çocuklara ayrılmış.

Olsun, hiç yoktan iyidir diyebiliriz. Plana yakından bakınca çocukların kendilerine ayrılan o tek odacığa bir danışma, bir güvenlik, bir müdür yardımcısı ve on sosyal hizmetler görevlisinin önünden geçerek ulaşabileceklerini görüyoruz. Daha da fenası, inşaatı bitmiş üç örnek uygulamaya bakınca merkezlerde çocuklara uygun tek bir mobilya, tek bir kitaplık, tek bir oyuncak/resim malzemesi/kostüm/ıvır zıvır dolabı olmadığı görülebiliyor, aslında bahçedeki plastik kaydırak dışında çocuklara yönelik hiçbir şey yok. “Yapılacak başvuru, ihbar ve alan taramaları veya herhangi bir şekilde tespit edilen çocuklar” bütün engelleri aşıp oraya gelmeye hak kazandılar, binbir belge doldurarak SHM’ye kayıt olmaya ikna oldular diyelim, onca çocuk üç masa üç sandalyeyle tefriş edilmiş o küçücük odada ne yapacak? Oysa dünyanın dört bir yanından örnekler öyle çok da büyük kaynaklara gerek kalmadan biraz mimari bilgi, biraz yaratıcılık, biraz da çocuk perspektifiyle çocuk dostu merkezler inşa edilebileceğini gösteriyor. 

Gerçi Türkiye’de sokakta yaşayan hepi topu 24 çocuk olduğu için dört yüz küsur merkezde birer oda hepsine yeter de artar bile. Ama bu merkezler bütün çocuklara açık olmayacak mıydı? Okullarından ve evlerinden başka gidecek hiçbir yeri olmayan milyonlarca çocuk kendilerine ayrılan odacıklara nasıl sığacak? Sığmayacaklarsa, bu hizmetler özel sektörden satın mı alınacak? Yoksa SHM yönetmeliği cömertçe bütün görevleri tek bir odacığa sığdırabileceğini iddia ettiği için bunları yapmaya çalışan kurumlar devlet desteğinden mahrum mu kalacak? 

SHM’lerle ilgili cevaplanması gereken sorular bunlardan ibaret değil elbette. Bu merkezlerde kim istihdam edilecek? Merkezlerde kayıt altına alınacak çocuklarla ilgili hangi bilgiler toplanacak, bu bilgilerle ne yapılacak? Bir kez daha iktidar muazzam kaynak ve işgücü ayırarak bir hizmet sağlamaya kalkışıyor, fakat yine ben yaptım olducu bir şekilde, bir kez daha ne yazık ki çocuklar düşünülmeden. Peki neden böyle oluyor? Bunu anlamak için hükümetin çocuk politikalarına yakından bakmak gerek. Bu da bir sonraki yazıya kalsın.
Not: Bu yazının üzerinden bir ay geçmeden korktuğumuz başımıza geldi, Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüğü ile Tarlabaşı Toplum Merkezi'nin arasında imzalanması planlanan protokol, merkezin sağladığı hizmetlerin "ailelerin talepleri doğrultusunda Beyoğlu SHM tarafından verileceği" gerekçesiyle rafa kalktı. Şurada haberin detaylarını okuyabilirsiniz.

Kent ve Çocuk 1 - Çocuklar için Kamusal Alanlar

©Behiç Ak

Akademik çalışma insanı yalnızlaştıran ve dünyadan soyutlayan bir sürece dönüşebiliyor. Çok önemsediğiniz için araştırmaya karar verdiğiniz bir konuyla aranıza bilimsel bir mesafe koyma zorunluluğu, en başta o meseleyi neden o kadar önemsediğinizi bile unutturabiliyor kimi zaman. Hele çocuklar arası eşitsizlik gibi karanlık bir meseleyi araştırıyorsanız yaptığınız işe yabancılaşmamak için gerçek hayatlarla bir yerden bağ kurma ihtiyacı hissedebiliyorsunuz. Biraz da bu yüzden bir süre önce haftada birkaç saat Tarlabaşı Toplum Merkezi’nde gönüllü olarak çalışmaya başladım. TTM İstanbul’da, kentin tam merkezinde ama merkezdeki hayatın yamacında, kentsel dönüşümün en sert vurduğu mahallelerden birinde yaşayan çocuklara nefes alacak bir alan sağlamak üzere kurulmuş bir toplum merkezi. İyi ki TTM’ye gidip Tarlabaşı çocuklarıyla tanışmışım; onlar sayesinde hem kentte çocuk olmakla ilgili bazı fikirlerimin ne kadar basmakalıp olduğunu, hem de çocukların özgürce var olabilecekleri bir mekâna ne kadar ihtiyaç duyduklarını anlamış oldum.

Türkiye’de çocukların başka çocuklarla vakit geçirebileceği yerler parklar, sokaklar ve okul bahçelerinden ibaret. Kentsel dönüşü, hızlı büyüme, nasılsa henüz bina dikilmemiş her yere inşaat arazisi gözüyle bakılması, okul bahçelerinde ek dersliklerden artakalan yerlerin otopark olarak kullanılması zaten son derece kısıtlı olan bu mekânların iyice daralmasına sebep oluyor, kentlerde çocuklara ait kamusal alanlar azaldıkça azalıyor. Sevgili bir arkadaşım kapitalist düzende herhangi bir hizmet satın almadan sığınılabilecek tek yerin kütüphaneler olduğunu söylemişti. 14 milyon nüfuslu İstanbul’da sadece 14 çocuk kütüphanesi olduğu düşünülürse bu da seçenek değil. Geçenlerde yayımlanan bir araştırmaya göre çocukların %90’ının evlerinin çevresinde sanat veya spor etkinliklerine katılabilecekleri herhangi bir yer bulunmuyor. 

Peki, bir çocuk okulu ve evi dışında nereye gider? Nerede spor yapar, kültürel etkinliklere nerede katılır? Çocukların blok flütten başka bir müzik aleti çalabileceği, resim yapabileceği, tiyatroda rol alabileceği, kitap ödünç alabileceği bir yer var mı? Kaç çocuk okuma güçlüğü çektiğinde, aritmetikten kırık aldığında ona yardım edebilecek bir yetişkin tanıyor? Belki bunlardan da önemlisi, okulların, konutların ve tüm ortak mekânların sınıfsal çizgilerle ayrıştırıldığı kentlerde çocuklar başka çocuklarla nerede tanışıyorlar? Şehirlerde çocukların güvenle var olabileceği, ister yalnız başlarına oturup ister arkadaşlarıyla oyun oynayabilecekleri bir yer kaldı mı?

Hali vakti yerinde aileler bu eksiklikleri çocukları kent merkezinden izole edilmiş korunaklı sitelere taşınarak, hafta içi servislerle tam gün eğitim veren özel okullara gönderdikleri çocuklarını hafta sonları özel otomobilleriyle kurstan kursa taşıyarak, çocukları için oyun buluşmaları düzenleyerek telafi etmeye çalışıyorlar. Maddi durumu buna yetmeyen ailelerde ise ya aileden bir kadın toplumsal hayattan kopup bütün gün çocukların gözetilmesi işini üstleniyor, ya da çocuklar günlerini televizyon seyrederek, trafiğe açık sokaklarda, güdükleştirilmiş parklarda, otomobillerin işgal ettiği okul bahçelerinde kendilerine bir alan bulmaya çalışarak geçiriyorlar. Oysa çocuklarının her dakikasını doldurmak ailelerin yalnız başlarına taşıması gereken bir sorumluluk değil. Dahası, ebeveynlerin çocuklarıyla sürekli beraber vakit geçirme imkânı olsa bile çocukların da -tıpkı yetişkinler gibi- başkalarının çizdiği sınırlara tabi olmadan sosyalleşebilecekleri kamusal alanlara ihtiyacı var.

Tezim için araştırma yaparken dünyadan bambaşka örneklerle karşılaştım. Mesela birçok ülkede çocukların okul saatlerinden sonra müfredat dışı aktivitelere katılımı son derece yaygın ve bu etkinlikler çoğunlukla okullar tarafından düzenleniyor. Okullarla bağlantısı olmayan kurumlar da var elbette. Örneğin bir çok ülkede  hem beş yaşından küçük çocuklar için düzenlenmiş çocuk merkezleri, hem de daha büyük çocukların gidebileceği gençlik merkezleri var. Bu gençlik merkezleri nasıl yerlerdir merak ederseniz şurada bazı örneklerini görebilirsiniz. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın Sosyal Hizmetler Merkezleri kuracağını öğrendiğimde bu meseleye nihayet el atıldığını sanıp şaşırmıştım. Ne yazık ki durum pek de öyle değilmiş. Sosyal Hizmet Merkezleri de bir sonraki yazının konusu olsun.

Dershaneler ve Eğitimde Eşitsizlik

Günlerdir özel dershanelerin kapatılması tartışılıyor. Pek çok yorumcu tartışmayı siyasi bir hesaplaşmanın dışavurumu olarak okusa da kanımca meselenin eğitim eşitsizliği boyutunu unutmamak gerek. Dershanelerin kapatılmasını isteyenler bu kurumların ücretini ödeyip oralara gidebilen çocuklara haksız bir avantaj sağladığını, bu haksızlığın ortadan kaldırılması gerektiğini söylüyor. Dershaneleri savunanlar ise eğitim sistemindeki mevcut eşitsizliklere işaret ederek dershanelerin çocuklarını iyi okullara gönderemeyecek ailelere arayı kapatma şansı verdiğini ve fırsat eşitsizliğine deva olduğunu iddia ediyorlar. Yani dershanelerin kapatılması da açık kalması da aynı çıkış noktasından savunuluyor: Türkiye'deki eğitim sistemi çocuklar arasında ayrımcılık yapıyor.

Türkiye'de çocuk yoksulluğu hala önemli bir sorun, gelir dağılımında adaletsizlik sürüyor ve 15 yaş altı çocuklar bundan en fazla etkilenen nüfus grubunu oluşturuyor. Gelir adaletsizliğinin en büyük zararını görenler ise uzun süre kesintisiz yoksulluk yaşayan çocuklar. Yani paylaşımda tam bir adalet sağlayana kadar en azında toplumsal konumun nesilden nesile aktarılmasını, yoksulluğun miras bırakılmasını engellemek zorundayız. Ve bunun en gerçekçi yolu eğitim sisteminde eşitliği sağlamak.

Örgün eğitimin vermediği düdüğü parasını verene satan özel dershanelerin kapatılması 12 Eylül sonrasında da gündeme gelmişti. 1982'de ve günümüzde medyada yeralan tartışmalara baktığımızda epey ortak nokta bulmak mümkün. O dönemde de kullanılan söylemler aynıydı: madem eşitsiz bir düzen var, ya bu eşitsizliğin dışavurumlarını yasaklayacağız (dershaneleri kapatacağız, bodrum katlarda yaşamayı yasaklayacağız, okullara üniforma zorunluluğu getireceğiz) ya da aileleri bedel ödeyebilecek durumda olan çocuklar arasında fırsat eşitliğini sağlamayı hakiki bir eşitlik idealinin önüne koyacağız (daha fazla özel okul, daha fazla dershane açacağız, eğitimde özelleşmeyi hızlandıracağız).

İki kötü arasında bir seçim yapmak istemiyorsak tartışmayı bu iki uç arasına sıkışmaktan kurtarmamız ve içi dolu bir eşitlik talebini dillendirmemiz gerek. Buna sınav sisteminin aslında yönelimi ve yeteneği değil de çocukların toplumsal statüsünü ölçtüğünü söyleyerek başlayabiliriz. Çünkü mevcut eğitim ve sınav sistemi toplumsal mobiliteyi öylesine kısıtlıyor ki bugün hangi çocuğun üniversiteye gideceği, hangisinin meslek lisesine gidip işçi çıkacağı -kaideyi bozmayan istisnalar hariç- daha o çocuklar dünyaya geldiği gün belli oluyor. Beş yaşında girdiği eğitim sisteminde önüne konan seçenekler a. dindar/b. mezun olunca alıp alacağım asgari ücret/c. dershaneye gitmeden kazanamam/d. çok pahalı diye sıralanmışken kaç çocuğun ebeveynlerinden daha iyi bir hayat yaşama ümidi kaldı sahi?

1980'lerdeki tartışmalar ile ilgili yazdıklarım da şurada.